Cần Thơ được định hướng nâng cấp hệ thống thủy lợi Ô Môn - Xà No, kết hợp lắp đặt thiết bị điều khiển tự động cho cống và âu thuyền để phục vụ sản xuất nông nghiệp, ứng phó ngập úng và triều cường. Đây là một phần trong yêu cầu hiện đại hóa thủy lợi, giúp các mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp có điều kiện mở rộng hiệu quả hơn.
Thủy lợi là nền tảng của canh tác lúa mới
Sau hơn hai năm triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều địa phương đã hình thành mô hình sản xuất mới. Tuy nhiên, theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, muốn mở rộng quy mô, hạ tầng thủy lợi phải được hiện đại hóa đồng bộ.
Với Cần Thơ, hệ thống Ô Môn - Xà No giữ vai trò quan trọng trong điều tiết nước cho sản xuất nông nghiệp. Khi sản xuất lúa chuyển dần sang hướng tiết kiệm nước, giảm phát thải và ứng dụng dữ liệu, hệ thống thủy lợi không thể chỉ dừng ở cấp nước, tiêu nước theo kinh nghiệm.
Nông dân cần chủ động mực nước theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, nhất là khi áp dụng tưới ngập khô xen kẽ. Nếu kênh mương, cống và trạm bơm chưa vận hành linh hoạt, việc thực hiện kỹ thuật giảm phát thải sẽ gặp nhiều trở ngại.
Hơn 90% diện tích vẫn tưới ngập truyền thống
Theo báo cáo được Trung tâm Khuyến nông Quốc gia dẫn lại, hiện hơn 90% diện tích lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn áp dụng phương pháp tưới ngập truyền thống, trong khi diện tích áp dụng tưới ngập khô xen kẽ mới đạt khoảng 6 - 8%. Đây là khoảng cách lớn giữa yêu cầu kỹ thuật mới và điều kiện hạ tầng hiện nay.
Tưới ngập truyền thống giúp nông dân quen quản lý ruộng lúa theo cách đơn giản, nhưng lại sử dụng nhiều nước và làm tăng điều kiện phát sinh khí mê-tan. Trong khi đó, tưới ngập khô xen kẽ đòi hỏi người sản xuất phải biết khi nào giữ nước, khi nào rút nước và theo dõi ruộng thường xuyên hơn.
Khi hệ thống thủy lợi chưa chủ động, nông dân khó tự điều tiết nước theo từng thửa ruộng. Vì vậy, hiện đại hóa thủy lợi không chỉ phục vụ công trình lớn, mà còn tác động trực tiếp đến việc thay đổi tập quán canh tác trên đồng ruộng.
Cảm biến và điều khiển tự động giúp quản lý nước chính xác
Một hướng được đề xuất là lắp đặt các thiết bị điều khiển tự động cho cống và âu thuyền tại hệ thống Ô Môn - Xà No, kết hợp ứng dụng công nghệ trong quản lý, vận hành. Cách làm này giúp theo dõi mực nước, độ mặn, độ ẩm đất và hỗ trợ điều tiết nước theo thời gian thực.
Khi dữ liệu được thu thập thường xuyên, cơ quan quản lý có thể vận hành hệ thống linh hoạt hơn trước mưa lớn, triều cường, xâm nhập mặn hoặc yêu cầu cấp nước cho sản xuất. Người dân cũng có thêm cơ sở để bố trí lịch tưới, giảm tình trạng giữ nước kéo dài không cần thiết.
Đối với vùng lúa phát thải thấp, dữ liệu thủy lợi còn có thể kết nối với hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định. Điều này giúp kết quả giảm phát thải được ghi nhận minh bạch hơn, thay vì chỉ dựa vào ước tính chung.
Bảo trì công trình phải chuyển từ bị động sang chủ động
Báo cáo cũng nêu thực trạng kinh phí vận hành và bảo trì công trình thủy lợi hiện chỉ đáp ứng khoảng 40 - 60% nhu cầu thực tế. Điều này khiến nhiều công trình chỉ được sửa chữa khi đã hư hỏng, thay vì được bảo trì định kỳ theo kế hoạch.
Với hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất lúa, bảo trì bị động có thể làm tăng rủi ro trong mùa vụ. Cống hư, kênh bồi lắng, trạm bơm vận hành thiếu ổn định đều ảnh hưởng đến khả năng điều tiết nước, nhất là khi thời tiết cực đoan ngày càng khó lường.
Trong thời gian tới, Cần Thơ cần ưu tiên nâng cấp hạ tầng Ô Môn - Xà No theo hướng thông minh, linh hoạt và có dữ liệu quản lý. Khi thủy lợi vận hành tốt, các mô hình canh tác lúa chất lượng cao, tiết kiệm nước và giảm phát thải sẽ có nền tảng vững hơn để nhân rộng.