Từ vùng đất từng nhiễm phèn, sản xuất lúa kém hiệu quả, một khu vườn gần 1,3 ha tại xã Đại Phước, thành phố Đồng Nai đã được chuyển đổi sang bưởi da xanh kết hợp nhiều loại cây ăn trái. Sau gần 10 năm cải tạo đất và hoàn thiện kỹ thuật, khoảng 600 gốc bưởi hiện trở thành cây trồng chủ lực của mô hình. Giá trị đáng chú ý không chỉ nằm ở nguồn thu mà còn ở cách xử lý đất, chủ động nước tưới và tổ chức xen canh để giảm rủi ro.
Từ ruộng lúa kém hiệu quả sang vườn cây ăn trái
Khu vườn được hình thành từ diện tích trước đây chủ yếu trồng lúa. Điều kiện đất nhiễm phèn khiến năng suất thấp, trong khi chi phí sản xuất tăng dần khiến hiệu quả kinh tế không ổn định. Sau quá trình tìm hiểu nhiều mô hình, hộ sản xuất lựa chọn bưởi da xanh làm cây trồng chính.
Chuyển đổi không diễn ra trong một vụ mà kéo dài gần 10 năm. Giai đoạn đầu, phần lớn công sức tập trung vào cải tạo mặt bằng, làm hệ thống mương, nâng liếp và bố trí nguồn nước. Đây là những khâu quyết định trong điều kiện đất phèn bởi bộ rễ cây ăn trái nhạy cảm với ngập úng và môi trường đất bất lợi.
Thay vì chuyển đổi toàn bộ diện tích rồi kỳ vọng hiệu quả ngay, người trồng vừa làm vừa theo dõi phản ứng của cây ở từng khu vực. Những vị trí thấp được tăng khả năng thoát nước, khu vực phèn nặng phải rửa phèn nhiều lần và bổ sung chất hữu cơ qua từng năm.
Hệ thống mương trở thành công cụ kiểm soát đất phèn
Khó khăn lớn nhất của mô hình là duy trì môi trường đất phù hợp cho cây bưởi. Khi nước không thoát được, phèn có thể tác động đến bộ rễ, làm cây sinh trưởng chậm hoặc suy yếu.
Giải pháp được áp dụng là đào mương bao quanh từng khu vực, đồng thời nâng mặt liếp để tăng khả năng tiêu nước. Hệ thống này vừa hỗ trợ rửa phèn, vừa giúp người trồng chủ động hơn trong điều tiết độ ẩm.
Chế độ tưới cũng được điều chỉnh theo từng giai đoạn sinh trưởng, ra hoa và đậu trái. Việc theo dõi đất và nước thường xuyên giúp hạn chế tình trạng tưới theo thói quen hoặc để cây chịu úng kéo dài.
Kinh nghiệm từ mô hình cho thấy chuyển đổi cây trồng trên đất khó không chỉ phụ thuộc việc chọn đúng giống. Hạ tầng vườn, khả năng thoát nước, cải tạo đất và quản lý dinh dưỡng mới là những yếu tố quyết định cây có thể duy trì sinh trưởng trong nhiều năm hay không.
Khoảng 600 gốc bưởi được xen canh để giảm rủi ro
Hiện khu vườn có khoảng 600 gốc bưởi da xanh. Tuy nhiên, người trồng không phụ thuộc hoàn toàn vào một loại cây mà bố trí xen mít, ổi, vú sữa và một số cây ăn trái khác.
Trong giai đoạn bưởi còn nhỏ, khoảng trống giữa các hàng được tận dụng cho những cây có khả năng cho thu hoạch sớm hơn. Nguồn thu từ nhóm cây này giúp trang trải một phần chi phí chăm sóc bưởi trong thời gian cây chưa bước vào giai đoạn khai thác ổn định.
Khi vườn trưởng thành, các loại cây cho thu hoạch ở những thời điểm khác nhau cũng góp phần phân tán rủi ro thị trường. Nếu giá một sản phẩm giảm, hộ sản xuất vẫn còn nguồn thu từ những cây khác.
Mô hình xen canh vì vậy không chỉ tận dụng diện tích mà còn giúp quản lý dòng tiền tốt hơn trong một hệ thống cây lâu năm, nơi chi phí đầu tư thường phát sinh trước nhiều năm so với thời điểm thu hoạch ổn định.
Hơn 2.200 ha đất trồng trọt cần chuyển đổi có chọn lọc
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Đại Phước có hơn 2.200 ha đất trồng trọt. Đây là nguồn lực lớn để địa phương tiếp tục tổ chức sản xuất theo hướng phù hợp hơn với điều kiện tự nhiên và nhu cầu thị trường.
Tuy nhiên, kinh nghiệm từ khu vườn bưởi cho thấy không nên hiểu chuyển đổi cây trồng là vận động nhiều hộ cùng trồng một loại cây. Mỗi khu vực có mức độ phèn, khả năng thoát nước, vốn đầu tư và điều kiện chăm sóc khác nhau.
Vì vậy, việc nhân rộng cần dựa trên khảo sát cụ thể từng diện tích. Những hộ có điều kiện phù hợp có thể tham khảo mô hình bưởi hoặc cây ăn trái, nhưng vẫn cần tính toán đầu ra, chi phí cải tạo đất và thời gian kiến thiết cơ bản.
Hội Nông dân địa phương được xác định là một trong những lực lượng kết nối người sản xuất với vốn, khoa học kỹ thuật và thông tin thị trường, đồng thời giới thiệu những mô hình hiệu quả để người dân tham khảo.
Giá trị của khu vườn gần 1,3 ha tại Đại Phước vì vậy không nằm ở việc tạo ra một công thức chung. Điều đáng chú ý hơn là quá trình biến vùng đất sản xuất kém hiệu quả thành hệ thống cây ăn trái ổn định thông qua cải tạo đất lâu dài, quản lý nước và lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp.