Dứa Đồng Giao là đặc sản trái cây nổi bật của Ninh Bình, gắn với vùng đất Tam Điệp có địa hình bán sơn địa, khả năng tiêu thoát nước tốt và truyền thống trồng dứa lâu năm. Quả dứa có màu vàng đẹp, mùi thơm rõ, vị ngọt hài hòa, phù hợp ăn tươi, chế biến đồ hộp, nước ép, mứt, sấy dẻo và xuất khẩu. Từ vùng nguyên liệu nông trường Đồng Giao, sản phẩm đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, tạo nền tảng để phát triển chuỗi chế biến và nâng giá trị đặc sản địa phương.
Đặc sản từ vùng đất Đồng Giao
Đồng Giao là vùng trồng dứa nổi tiếng của Ninh Bình, gắn với địa danh Tam Điệp và hệ thống nông trường, nhà máy chế biến đã hình thành từ lâu. Dứa ở đây được biết đến nhờ hương thơm, vị ngọt, màu sắc đẹp và khả năng dùng linh hoạt cho cả ăn tươi lẫn chế biến. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ giới thiệu dứa Đồng Giao là đặc sản trái cây của tỉnh Ninh Bình và có mặt trong sách Top 50 trái cây đặc sản nổi tiếng nhất Việt Nam.
Điểm mạnh của dứa Đồng Giao nằm ở sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên và tổ chức sản xuất. Khu vực trồng dứa có địa hình thuận lợi cho tiêu thoát nước, nền nhiệt phù hợp và bức xạ lớn, giúp cây sinh trưởng, tích lũy đường và tạo màu quả tốt. Theo Cục Sở hữu trí tuệ, khu vực địa lý của dứa Đồng Giao có nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,3 - 24,0°C, lượng bức xạ lớn và điều kiện khí hậu thuận lợi cho cây dứa.
Với người tiêu dùng, dứa Đồng Giao hấp dẫn ở hương thơm rõ, vị ngọt chua cân bằng, mắt quả đều và thịt quả vàng. Đây là loại trái cây dễ sử dụng trong bữa ăn gia đình, làm nước ép, món tráng miệng, món xào chua ngọt hoặc nguyên liệu chế biến thực phẩm.
Chỉ dẫn địa lý bảo vệ tên gọi "Đồng Giao"
Ngày 27/05/2019, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 2588/QĐ-SHTT, cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00074 cho sản phẩm dứa Đồng Giao. Đây là dấu mốc quan trọng giúp bảo vệ tên gọi, danh tiếng và chất lượng đặc thù của sản phẩm trên thị trường.
Trước đó, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình đã cho phép Ủy ban nhân dân thị xã Tam Điệp sử dụng địa danh "Đồng Giao" để đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm dứa của tỉnh. Việc cho phép sử dụng địa danh là bước nền để hoàn thiện hồ sơ bảo hộ, xác định rõ vùng sản xuất và cơ chế quản lý tên gọi đặc sản.
Chỉ dẫn địa lý có ý nghĩa lớn với sản phẩm đã có danh tiếng. Khi tên "Đồng Giao" được sử dụng đúng quy định, người mua có thêm căn cứ nhận diện sản phẩm đúng vùng, còn người trồng và doanh nghiệp chế biến có thêm công cụ bảo vệ uy tín. Nếu sản phẩm không rõ nguồn gốc vẫn gắn tên Đồng Giao, thương hiệu chung sẽ bị ảnh hưởng, nhất là trong bối cảnh trái cây đặc sản ngày càng cạnh tranh.
Với dứa Đồng Giao, lợi thế không chỉ là vùng nguyên liệu mà còn là câu chuyện địa danh, chỉ dẫn địa lý và năng lực chế biến của địa phương.
Vùng nguyên liệu gắn với chế biến
Khác với nhiều loại trái cây chỉ mạnh ở tiêu thụ tươi, dứa Đồng Giao có lợi thế rõ về chế biến. Dứa có thể được đưa vào dây chuyền sản xuất đồ hộp, nước ép, nước cô đặc, dứa đông lạnh, dứa sấy, mứt và nhiều sản phẩm thực phẩm khác. Đây là hướng rất quan trọng vì dứa tươi có thời gian bảo quản không dài, dễ chịu áp lực tiêu thụ khi thu hoạch tập trung.
Vùng nguyên liệu ổn định giúp nhà máy chế biến chủ động kế hoạch sản xuất. Nếu nông dân trồng dứa theo hợp đồng, có lịch thu hoạch, giống phù hợp và quy trình chăm sóc đồng đều, sản phẩm đầu vào sẽ ổn định hơn. Ngược lại, nếu vùng trồng manh mún, thu hái thiếu đồng bộ hoặc chất lượng quả không đều, khâu chế biến dễ phát sinh chi phí phân loại, hao hụt và khó đáp ứng đơn hàng lớn.
Trong chuỗi giá trị dứa, khâu sau thu hoạch quyết định rất lớn đến giá trị cuối cùng. Quả dứa cần được thu hái đúng độ chín, tránh dập nát, vận chuyển nhanh và phân loại theo mục đích sử dụng. Quả đẹp có thể bán tươi, quả phù hợp chế biến sẽ đưa vào nhà máy, còn phụ phẩm có thể nghiên cứu dùng trong thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc sản phẩm phụ trợ khác.
Thị trường xuất khẩu cần tiêu chuẩn ổn định
Dứa là mặt hàng có tiềm năng lớn trong chế biến xuất khẩu vì nhu cầu đối với trái cây nhiệt đới, nước ép và đồ hộp vẫn ổn định ở nhiều thị trường. Với dứa Đồng Giao, lợi thế không chỉ là vùng nguyên liệu mà còn là câu chuyện địa danh, chỉ dẫn địa lý và năng lực chế biến của địa phương. Đây là nền tảng để sản phẩm đi xa hơn so với cách bán quả tươi truyền thống.
Tuy nhiên, thị trường xuất khẩu đòi hỏi kiểm soát chặt từ vùng trồng đến nhà máy. Nguyên liệu cần đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm, dư lượng hóa chất, kích cỡ, độ chín và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp chế biến cần bảo đảm tiêu chuẩn về dây chuyền, vệ sinh, bao bì, nhãn hàng và thời hạn sử dụng.
Với người trồng dứa, liên kết với hợp tác xã và doanh nghiệp là hướng đi cần thiết. Khi có hợp đồng tiêu thụ, nông dân có thể yên tâm hơn về đầu ra, đồng thời tuân thủ tốt hơn quy trình kỹ thuật. Khi sản xuất tự phát, rủi ro giá thấp, tồn hàng hoặc bị ép giá sẽ lớn hơn.
OCOP và du lịch làm giàu thêm câu chuyện sản phẩm
Dứa Đồng Giao có lợi thế để tham gia sâu hơn vào Chương trình OCOP của Ninh Bình. Một đặc sản đã có chỉ dẫn địa lý, vùng trồng rõ và khả năng chế biến đa dạng rất phù hợp để phát triển thành các sản phẩm quà tặng như dứa sấy, nước ép, mứt dứa, siro dứa hoặc combo đặc sản địa phương. OCOP giúp sản phẩm hoàn thiện hơn về chất lượng, bao bì, câu chuyện, truy xuất và kênh bán hàng.
Ninh Bình cũng là địa phương có thế mạnh du lịch, với nhiều tuyến tham quan nổi tiếng. Khi đặc sản nông nghiệp được kết nối với du lịch, sản phẩm có thêm kênh tiêu thụ trực tiếp và cơ hội quảng bá tự nhiên. Du khách có thể mua dứa tươi, nước ép dứa, dứa sấy hoặc các sản phẩm chế biến làm quà, từ đó giúp thương hiệu Đồng Giao hiện diện ngoài phạm vi vùng trồng.
Câu chuyện về những đồi dứa, vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến và chỉ dẫn địa lý có thể trở thành chất liệu truyền thông tốt. Người tiêu dùng hiện nay không chỉ quan tâm sản phẩm ngon, mà còn muốn biết sản phẩm đến từ đâu, được sản xuất như thế nào và có gì khác biệt so với sản phẩm cùng loại.
Giữ thương hiệu bằng chất lượng thật
Dứa Đồng Giao có nhiều lợi thế: danh tiếng lâu năm, điều kiện tự nhiên phù hợp, chỉ dẫn địa lý, khả năng chế biến sâu và vị trí trong vùng du lịch Ninh Bình. Nhưng lợi thế ấy chỉ bền khi sản phẩm giữ được chất lượng thật qua từng mùa vụ. Quả dứa cần đúng nguồn gốc, chín phù hợp, thơm, ngọt, không dập nát và được phân loại rõ theo mục đích tiêu thụ.
Địa phương cần tiếp tục quản lý tốt chỉ dẫn địa lý, hỗ trợ nông dân về kỹ thuật, tổ chức vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và liên kết doanh nghiệp chế biến. Doanh nghiệp cần giữ vai trò dẫn dắt thị trường, đầu tư sản phẩm mới, bao bì hiện đại và kênh phân phối ổn định. Người trồng cần tuân thủ quy trình để bảo đảm chất lượng nguyên liệu, thay vì chỉ chạy theo sản lượng ngắn hạn.
Từ những đồi dứa Tam Điệp đến các sản phẩm chế biến trên thị trường, dứa Đồng Giao cho thấy cách một đặc sản địa phương có thể nâng giá trị khi được bảo vệ bằng chỉ dẫn địa lý và phát triển bằng chuỗi chế biến. Khi vùng nguyên liệu, doanh nghiệp, OCOP, du lịch và truy xuất nguồn gốc được kết nối chặt chẽ, vị ngọt thơm của dứa Đồng Giao sẽ còn nhiều cơ hội vươn xa hơn.