Gấc tại xã Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long đang mở ra hướng sản xuất hàng hóa nhờ mô hình gắn với doanh nghiệp bao tiêu. Tại ấp Mỹ Phú Tân, 8 hộ tham gia mô hình trên gần 3 ha; sản lượng cung cấp cho công ty đạt gần 1,5 tấn trái mỗi tuần. Tuy nhiên, vốn đầu tư ban đầu, quy mô nhỏ lẻ và nguồn cung chưa đủ lớn vẫn là những rào cản khiến ngành hàng này khó mở rộng nhanh.
Bao tiêu giúp người trồng yên tâm hơn
Theo Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Tam Bình, cây gấc phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu địa phương và đang được nhiều hộ dân phát triển theo hướng liên kết. Ở ấp Mỹ Phú Tân, 8 hộ đã tham gia mô hình với diện tích gần 3 ha, sau 18 tháng trồng đã cung cấp gần 1,5 tấn trái mỗi tuần cho doanh nghiệp thu mua.
Về thị trường, điểm đáng chú ý là gấc không chỉ bán như trái tươi thông thường mà còn là nguyên liệu cho chế biến. Khi có doanh nghiệp thu mua, người dân giảm bớt áp lực tìm đầu ra, nhất là với sản phẩm có tính đặc thù như gấc.
Tuy nhiên, bao tiêu chỉ bền vững khi chất lượng, sản lượng và lịch cung ứng ổn định. Nếu sản xuất phân tán, mỗi hộ thu hoạch một thời điểm, doanh nghiệp chế biến sẽ khó chủ động nguồn nguyên liệu, còn người dân cũng khó tăng vị thế thương lượng.
Giá bán ổn định tạo động lực chuyển đổi
Một hộ trồng gấc tiêu biểu tại Tam Bình đã mở rộng diện tích lên gần 1 ha; sau hơn 5 tháng trồng, cây bắt đầu cho trái và đến nay đã cho sản lượng ổn định. Hàng tuần, hộ này cung cấp cho công ty khoảng 300 - 400 kg gấc tươi với giá 15.000 đồng/kg, đạt thu nhập khoảng 4 - 6 triệu đồng mỗi tuần.
Những con số này cho thấy gấc có thể tạo dòng tiền khá đều nếu vườn được chăm sóc tốt và có đầu ra chắc. Đối với nhiều hộ có vườn tạp, vườn kém hiệu quả, đây là lựa chọn đáng cân nhắc để tăng thu nhập trên cùng diện tích đất.
Dù vậy, thu nhập ổn định không đồng nghĩa rủi ro thấp. Cây gấc cần giàn, cọc, giống, kỹ thuật chăm sóc và khâu thu hái phù hợp. Nếu mở rộng khi chưa có hợp đồng hoặc chưa kiểm soát kỹ thuật, người trồng có thể gặp khó trong cả chi phí lẫn tiêu thụ.
Vốn làm giàn là rào cản lớn
Nguồn khuyến nông cho biết vốn đầu tư ban đầu cho trồng gấc khá lớn, chủ yếu ở khâu làm giàn và cọc bê tông, trung bình 60 - 70 triệu đồng/ha. Đây là mức chi phí gây khó cho các hộ muốn tham gia nhưng thiếu vốn. Hiện sản xuất gấc còn nhỏ lẻ, nguồn cung ít, chưa đáp ứng nhu cầu.
Đây là điểm nghẽn thị trường rất rõ. Doanh nghiệp chế biến cần nguồn nguyên liệu đều, nhưng người dân lại ngại đầu tư nếu chưa chắc đầu ra dài hạn. Ngược lại, khi diện tích còn nhỏ, doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch chế biến lớn. Vòng lặp này chỉ có thể tháo gỡ bằng liên kết rõ ràng hơn giữa nông dân, hợp tác xã và công ty thu mua.
Các địa phương có thể cân nhắc hỗ trợ kỹ thuật, tín dụng nhỏ hoặc mô hình tổ hợp tác để giảm chi phí đầu tư ban đầu. Khi nhiều hộ cùng làm theo một quy trình, chi phí vật tư và năng lực cung ứng sẽ thuận lợi hơn.
Chế biến quyết định khả năng mở rộng
Gấc đang là nguyên liệu chính trong chế biến tinh dầu dược liệu và sản xuất thực phẩm được thị trường ưa chuộng. Vì vậy, liên kết giữa người sản xuất và công ty chế biến, trong đó doanh nghiệp cung cấp cây giống và bao tiêu sản phẩm, được đánh giá là hướng đi giúp nông dân yên tâm sản xuất, đồng thời bảo đảm nguồn nguyên liệu cho doanh nghiệp.
Để phát triển bền vững, Vĩnh Long cần nâng mô hình từ bao tiêu từng hộ lên tổ chức vùng nguyên liệu. Hợp tác xã hoặc tổ liên kết nên đứng ra quản lý giống, kỹ thuật, lịch thu hoạch và chất lượng trái. Doanh nghiệp cần công bố rõ tiêu chuẩn thu mua, giá, sản lượng tối thiểu và lịch nhận hàng.
Trong thời gian tới, gấc Tam Bình có thể trở thành ngành hàng nguyên liệu chế biến nếu giải được bài toán vốn đầu tư, quy mô và kỷ luật liên kết. Khi nguồn cung đủ lớn, chất lượng đồng đều và hợp đồng minh bạch, cây gấc mới có thể đi xa hơn mô hình nhỏ lẻ trong vườn tạp.