Gia Lai đang triển khai mô hình bảo tồn và phát triển cây sa nhân tím dưới tán vườn cây ăn quả tại xã Bình Phú. Sau gần 5 tháng thực hiện, dự án đã khảo sát vùng phân bố, xây dựng vườn bảo tồn 500 m², tập huấn kỹ thuật cho 50 người dân và ghi nhận tỷ lệ cây sống trên 92%, mở thêm hướng sinh kế bền vững gắn với bảo tồn dược liệu bản địa.
Dược liệu bản địa được đưa vào mô hình sinh kế
Đầu năm 2026, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Gia Lai triển khai Dự án "Hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu cây dược liệu sa nhân dưới tán rừng cho cộng đồng dân tộc thiểu số góp phần cải thiện sinh kế người dân, bảo tồn hệ sinh thái rừng, thích ứng với biến đổi khí hậu ở xã Bình Phú, tỉnh Gia Lai". Dự án được Quỹ Môi trường toàn cầu và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc hỗ trợ thông qua Chương trình tài trợ các dự án nhỏ tại Việt Nam.
Sa nhân tím là cây dược liệu có giá trị kinh tế, được sử dụng trong y học cổ truyền, chế biến thực phẩm và hương liệu. Trước đây, cây phân bố khá phổ biến trong rừng tự nhiên và nương rẫy của người dân địa phương, nhưng những năm gần đây nguồn cây ngoài tự nhiên có xu hướng suy giảm. Vì vậy, việc bảo tồn và phát triển cây sa nhân tím theo mô hình có kiểm soát là hướng đi cần thiết, vừa giữ nguồn dược liệu bản địa, vừa tạo thêm sinh kế cho người dân.
Vườn bảo tồn 500 m² dưới tán cây ăn quả
Điểm nhấn của dự án là mô hình vườn bảo tồn sa nhân tím tại hộ ông Trần Văn Ra, làng Xà Tang, xã Bình Phú, với diện tích 500 m². Mô hình được hỗ trợ cây giống, vật tư, hệ thống tưới tiết kiệm nước và triển khai dưới tán vườn cây ăn quả của gia đình. Sau hơn 2 tháng trồng, tỷ lệ cây sống đạt trên 92%, cây sinh trưởng và phát triển tốt.
Cách trồng dưới tán cây ăn quả phù hợp với đặc tính sinh thái của sa nhân tím. Đây là loài cây ưa ẩm, chịu bóng, sinh trưởng tốt trong điều kiện có độ che phủ thích hợp. Khi được bố trí đúng vị trí, bảo đảm độ ẩm và chăm sóc theo hướng dẫn, cây có thể phát triển ổn định mà không làm ảnh hưởng đến các cây trồng hiện có.
Mô hình cũng giúp hộ dân tận dụng diện tích đất sẵn có, thay vì phải mở rộng đất sản xuất. Đây là điểm quan trọng đối với vùng có yêu cầu bảo vệ rừng, bảo vệ nguồn nước và hạn chế tác động lên hệ sinh thái tự nhiên.
Năm mươi người dân được tập huấn cầm tay chỉ việc
Sau gần 5 tháng triển khai, dự án đã thực hiện điều tra, khảo sát hiện trạng phân bố sa nhân tím ngoài tự nhiên, xây dựng bản đồ phân bố, tổ chức tập huấn kỹ thuật thu hái, bảo tồn, trồng và chăm sóc cây cho người dân địa phương. Có 50 người dân được tập huấn theo hình thức "cầm tay chỉ việc", giúp bà con tiếp cận kỹ thuật một cách trực quan hơn.
Đối với cây dược liệu bản địa, tập huấn kỹ thuật có vai trò rất quan trọng. Nếu khai thác tự nhiên thiếu kiểm soát, nguồn cây dễ suy giảm; nếu trồng mới nhưng không đúng điều kiện ánh sáng, ẩm độ, đất và kỹ thuật chăm sóc, cây khó đạt tỷ lệ sống cao. Vì vậy, dự án không chỉ đưa cây giống đến người dân, mà còn hướng dẫn cách bảo tồn, phục hồi và khai thác bền vững.
Khi người dân hiểu rõ giá trị của cây dược liệu, họ sẽ có thêm động lực giữ rừng, giữ nguồn nước và tổ chức sản xuất theo hướng lâu dài hơn.
Gắn bảo tồn dược liệu với du lịch cộng đồng
Một điểm mới của dự án là kết nối bảo tồn cây dược liệu với phát triển du lịch cộng đồng. Ban điều hành dự án, nhóm chuyên gia, chính quyền địa phương và người dân đã khảo sát, thiết kế các tuyến tham quan, trải nghiệm gắn với vườn bảo tồn sa nhân tím, vườn cây ăn quả, nghề dệt thổ cẩm, cảnh quan tự nhiên và các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Ba Na.
Cách tiếp cận này giúp mô hình không chỉ dừng ở sản xuất dược liệu. Khi vườn sa nhân tím trở thành điểm trải nghiệm, người dân có thể giới thiệu thêm văn hóa bản địa, ẩm thực, nghề truyền thống và cảnh quan địa phương. Đây là nền tảng để hình thành sản phẩm du lịch cộng đồng có bản sắc riêng.
Trong thời gian tới, Gia Lai cần tiếp tục quy hoạch vùng nguyên liệu, phát triển nguồn giống, chuyển giao kỹ thuật và xây dựng liên kết thu mua, chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Khi bảo tồn dược liệu, sinh kế dưới tán rừng và du lịch cộng đồng được kết nối, cây sa nhân tím có thể trở thành hướng phát triển bền vững cho người dân Bình Phú.