Từ nho mẫu đơn, dưa lưới trong nhà màng đến cam hữu cơ, hồng giòn, gà đẻ và ốc bươu đen, sản xuất nông nghiệp tại xã Mai Hoa, tỉnh Hà Tĩnh đang được đa dạng hóa theo điều kiện từng vùng đất và khả năng đầu tư của người dân. Toàn xã hiện có trên 50 mô hình cho thu nhập trên 300 triệu đồng/năm và hơn 300 mô hình đạt trên 100 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, định hướng tiếp theo của địa phương là đánh giá kỹ hiệu quả, gắn mở rộng quy mô với nhu cầu thị trường thay vì phát triển theo phong trào.
Một địa bàn nhưng nhiều cách khai thác đất đai
Điểm đáng chú ý trong sản xuất tại Mai Hoa là cơ cấu mô hình khá đa dạng. Thay vì tập trung vào một cây trồng hoặc vật nuôi duy nhất, người dân đang lựa chọn đối tượng phù hợp với điều kiện đất đai, vốn, kỹ thuật và khả năng tổ chức sản xuất của từng hộ.
Nguồn chính thức ghi nhận mô hình nho mẫu đơn rộng hơn 1.200 m² tại thôn Thanh Bình; nuôi gà siêu đẻ quy mô hơn 2.000 con tại thôn Tân Giang; nuôi ốc bươu đen trên hơn 0,7 ha tại thôn Ân Giang; trồng dưa lưới trong nhà màng rộng hơn 1.300 m² tại thôn Bình Quang.
Tại thôn Đức Lĩnh còn có mô hình cam hữu cơ rộng hơn 1,5 ha và vườn hồng giòn hơn 200 gốc. Sự khác biệt về đối tượng sản xuất cho thấy quá trình chuyển đổi tại địa phương không đi theo một công thức duy nhất.
Cách tiếp cận này có lợi thế phân tán rủi ro. Khi điều kiện đất, thị trường và khả năng đầu tư của các hộ khác nhau, việc lựa chọn nhiều mô hình phù hợp có thể thực tế hơn so với nhân rộng đồng loạt một đối tượng trên toàn địa bàn.
Hơn 350 mô hình vượt ngưỡng thu nhập 100 triệu đồng/năm
Theo thông tin địa phương công bố, Mai Hoa hiện có trên 50 mô hình kinh tế cho thu nhập trên 300 triệu đồng/năm và hơn 300 mô hình cho thu nhập trên 100 triệu đồng/năm.
Các con số phản ánh quy mô doanh thu hoặc thu nhập của từng mô hình theo cách thống kê của nguồn, nhưng không nên tự động quy đổi thành lợi nhuận. Để xác định hiệu quả thực chất còn phải trừ chi phí giống, thức ăn, vật tư, điện nước, lao động, khấu hao nhà màng, chuồng trại và các khoản đầu tư khác.
Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng đối với những mô hình có mức đầu tư ban đầu cao. Một nhà màng trồng dưa, hệ thống sản xuất nho hay trang trại gà đẻ có cơ cấu chi phí rất khác so với vườn cây ăn quả lâu năm.
Vì vậy, khi địa phương lựa chọn mô hình để khuyến khích mở rộng, tiêu chí không nên chỉ là mức thu hàng năm. Khả năng duy trì lợi nhuận, thời gian hoàn vốn, mức độ ổn định của đầu ra và rủi ro kỹ thuật cũng cần được tính đến.
Thử nghiệm cây, con mới nhưng phải phù hợp từng vùng
Mai Hoa định hướng tiếp tục rà soát các mô hình hiện có để xác định hướng phát triển phù hợp với từng vùng đất và điều kiện sản xuất của người dân.
Đây là bước cần thiết bởi một mô hình thành công tại một hộ chưa chắc có thể sao chép nguyên trạng sang hộ khác. Khả năng quản lý, nguồn vốn, đất, nước và kinh nghiệm kỹ thuật có thể tạo ra kết quả rất khác nhau ngay trong cùng địa bàn.
Đối với những mô hình mới, địa phương khuyến khích người dân thử nghiệm nhưng đặt yêu cầu gắn với nhu cầu thị trường, tránh đầu tư theo phong trào.
Nguyên tắc này đặc biệt có ý nghĩa với những sản phẩm cần vốn lớn hoặc có thị trường hẹp. Khi nhiều hộ cùng mở rộng một loại cây, con trong thời gian ngắn mà chưa xác định đầu ra, nguồn cung có thể tăng nhanh hơn khả năng tiêu thụ.
Thử nghiệm ở quy mô phù hợp, theo dõi chi phí và phản ứng thị trường trước khi mở rộng sẽ giúp giảm rủi ro hơn so với đầu tư lớn ngay từ đầu.
Từ hộ riêng lẻ đến liên kết sản xuất
Một hướng khác được Mai Hoa đặt ra là tăng liên kết giữa hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp trong tiêu thụ sản phẩm.
Đây là bước quan trọng khi số lượng mô hình tăng lên. Nếu mỗi hộ tự mua vật tư, tự tổ chức sản xuất và tự tìm người mua, quy mô nhỏ có thể làm tăng chi phí giao dịch và khiến chất lượng sản phẩm thiếu đồng đều.
Liên kết giữa các hộ có thể tạo lượng hàng đủ lớn hơn, thuận lợi cho thống nhất quy trình, thời điểm thu hoạch và sơ chế. Hợp tác xã có thể đóng vai trò tổ chức dịch vụ, còn doanh nghiệp giúp kết nối sản phẩm với thị trường ổn định hơn nếu xây dựng được quan hệ phù hợp.
Tuy nhiên, nguồn hiện chưa công bố số mô hình đã ký hợp đồng tiêu thụ, tỷ lệ sản phẩm được bán thông qua hợp tác xã hoặc mức chênh lệch giá khi tham gia liên kết.
Do đó, liên kết chuỗi tại Mai Hoa nên được nhìn là hướng cần tiếp tục củng cố, chưa phải kết quả đồng đều ở toàn bộ hơn 350 mô hình có mức thu nhập từ 100 triệu đồng/năm.
Không nhân rộng chỉ vì một mô hình đang có thu nhập cao
Khi một địa phương xuất hiện nhiều mô hình mới, câu hỏi quan trọng tiếp theo là mô hình nào thực sự phù hợp để phát triển thành sản xuất hàng hóa.
Một vườn nho, nhà màng dưa lưới hoặc mô hình ốc bươu đen có thể mang lại kết quả tốt cho hộ đang thực hiện, nhưng nhân rộng cần thêm dữ liệu về chi phí, kỹ thuật, thị trường và khả năng thích nghi với điều kiện từng vùng.
Định hướng rà soát, đánh giá trước khi nâng quy mô vì vậy giúp chuyển trọng tâm từ số lượng mô hình sang chất lượng mô hình.
Đối với những cách làm đã chứng minh được hiệu quả, địa phương có thể hỗ trợ mở rộng theo hướng hàng hóa. Với đối tượng mới, quy mô thử nghiệm cần đủ nhỏ để kiểm soát rủi ro nhưng đủ rõ để đánh giá năng suất, chất lượng và đầu ra.
Bức tranh sản xuất tại Mai Hoa cho thấy nông nghiệp địa phương đang dịch chuyển từ lựa chọn cây, con theo thói quen sang tìm mô hình phù hợp hơn với nguồn lực và thị trường. Nếu quá trình này tiếp tục được bổ sung bằng dữ liệu chi phí, lợi nhuận và khả năng tiêu thụ, địa phương sẽ có cơ sở tốt hơn để xác định mô hình nào nên mở rộng và mô hình nào chỉ phù hợp ở quy mô hộ.