Hạt dẻ Trùng Khánh đang có cơ hội mở rộng thị trường nhờ chỉ dẫn địa lý, vùng trồng đặc hữu và chương trình phát triển giống ghép giai đoạn 2024 - 2026. Tuy nhiên, quy mô sản xuất hiện còn nhỏ, năng suất giữa các vườn chưa đồng đều và sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng hạt tươi hoặc rang chín. Muốn nâng thu nhập cho người trồng, Cao Bằng cần tổ chức lại vùng nguyên liệu, tăng chế biến và kiểm soát chặt nguồn gốc sản phẩm.
Vùng nguyên liệu nhỏ chưa đáp ứng tiềm năng thị trường
Dẻ Trùng Khánh là cây trồng phù hợp với khí hậu lạnh, đất đồi và sườn núi tại khu vực phía Đông tỉnh Cao Bằng. Cây có giá trị kinh tế cao hơn một số cây trồng truyền thống như ngô, sắn, đồng thời tạo sản phẩm đặc trưng gắn với vùng biên giới và hoạt động du lịch địa phương.
Theo thông tin ngành khoa học và công nghệ Cao Bằng công bố cuối năm 2025, diện tích dẻ tại các xã Trùng Khánh, Đình Phong, Đàm Thủy và khu vực lân cận đạt hơn 500 héc-ta. Sản lượng hạt hằng năm khoảng 160 - 190 tấn. Quy mô này chưa lớn so với nhu cầu tiêu thụ trong mùa du lịch và khả năng mở rộng ra thị trường ngoài tỉnh.
Nguồn cung hạn chế giúp hạt dẻ giữ được tính đặc sản, nhưng cũng gây khó cho doanh nghiệp muốn xây dựng sản phẩm chế biến với sản lượng ổn định. Khi sản lượng phân tán giữa nhiều hộ, chi phí thu gom, phân loại và bảo quản tăng, làm giảm khả năng tổ chức chuỗi hàng hóa quy mô lớn.
Giống ghép mở cơ hội nâng năng suất vườn dẻ
Một hạn chế của vùng dẻ hiện nay là nhiều diện tích được trồng từ hạt, khiến thời gian cho quả kéo dài và chất lượng cây không đồng đều. Có cây cho hạt to, năng suất cao nhưng cũng có vườn ra quả ít, hạt nhỏ hoặc tỷ lệ sâu bệnh lớn. Điều này làm sản lượng giữa các hộ biến động và gây khó cho việc chuẩn hóa nguyên liệu.
Dự án khuyến nông trung ương giai đoạn 2024 - 2026 đặt mục tiêu xây dựng mô hình trồng dẻ Trùng Khánh bằng cây ghép, sử dụng nguồn giống đã được công nhận. Cây ghép có ưu điểm giữ được đặc tính của cây đầu dòng, rút ngắn thời gian kiến thiết và tạo độ đồng đều cao hơn so với trồng bằng hạt.
Việc mở rộng giống ghép có thể giúp hình thành những vùng sản xuất tập trung, thuận lợi cho chăm sóc, thu hoạch và liên kết tiêu thụ. Tuy nhiên, cây giống phải được kiểm soát chặt về nguồn gốc. Nếu nhu cầu tăng nhanh dẫn đến sử dụng cây giống không bảo đảm, vùng trồng mới có thể mất nhiều năm nhưng vẫn không đạt năng suất và chất lượng mong muốn.
Bán hạt thô làm giảm phần giá trị giữ lại
Hạt dẻ Trùng Khánh hiện chủ yếu được bán dưới dạng hạt tươi, hạt rang hoặc đóng gói đơn giản. Cách tiêu thụ này phù hợp với khách du lịch và thị trường địa phương nhưng thời gian bán hàng ngắn, phụ thuộc nhiều vào mùa thu hoạch và khả năng bảo quản.
Hạt tươi có hàm lượng nước cao, dễ mốc, nảy mầm hoặc giảm chất lượng nếu không được làm sạch và bảo quản đúng cách. Những hộ thiếu kho lạnh hoặc thiết bị sơ chế thường phải bán sớm sau thu hoạch, làm giảm khả năng chủ động giá. Khi nguồn cung tập trung trong mùa vụ, người trồng có thể phải phụ thuộc vào thương lái và các điểm bán nhỏ lẻ.
Chế biến thành bột hạt dẻ, bánh, nhân thực phẩm, hạt sấy hoặc sản phẩm quà tặng có thể kéo dài thời gian tiêu thụ và tăng giá trị. Tuy nhiên, các cơ sở cần thiết bị bóc vỏ, sấy, đóng gói, kiểm nghiệm và nguồn nguyên liệu đồng đều. Nếu sản lượng vùng trồng chưa ổn định, doanh nghiệp khó duy trì công suất chế biến quanh năm.
Chỉ dẫn địa lý cần được khai thác hiệu quả hơn
Hạt dẻ Trùng Khánh đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, tạo cơ sở pháp lý để phân biệt sản phẩm chính gốc với hạt dẻ từ những vùng khác. Đây là lợi thế quan trọng khi thị trường ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, câu chuyện sản phẩm và đặc trưng vùng miền.
Tuy nhiên, chỉ dẫn địa lý chỉ tạo giá trị khi sản phẩm được quản lý thống nhất từ vùng trồng đến điểm bán. Hộ sản xuất cần ghi chép diện tích, giống, sản lượng và thời điểm thu hoạch. Các cơ sở đóng gói phải sử dụng tem truy xuất, bao bì nhận diện và thông tin rõ ràng, tránh để sản phẩm ngoài vùng được bán dưới tên Trùng Khánh.
Hoạt động xúc tiến cũng cần chuyển từ giới thiệu đặc sản sang kết nối hợp đồng với hệ thống bán lẻ, điểm du lịch và doanh nghiệp chế biến. Khi nguồn cung còn nhỏ, địa phương có thể ưu tiên phân khúc quà tặng và sản phẩm chất lượng cao thay vì cạnh tranh bằng số lượng. Cách tiếp cận này giúp duy trì giá trị đặc hữu và tăng phần lợi ích cho người trồng.
Trong thời gian tới, Cao Bằng cần hoàn thiện vùng giống ghép, xây dựng cơ sở bảo quản và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển sản phẩm chế biến. Khi chỉ dẫn địa lý, chất lượng nguyên liệu và thị trường được quản lý đồng bộ, hạt dẻ Trùng Khánh có thể nâng giá trị mà không phải mở rộng diện tích thiếu kiểm soát.