Hạt điều Bình Phước là đặc sản nông nghiệp nổi bật của vùng đất đỏ bazan Đông Nam Bộ, nay thuộc không gian phát triển của tỉnh Đồng Nai mới sau sáp nhập. Nhân điều chắc, béo, thơm, có thể dùng ăn trực tiếp, rang muối, làm bánh, chế biến thực phẩm và xuất khẩu. Từ cây trồng phủ xanh đất trống sau ngày giải phóng, điều đã trở thành ngành hàng chủ lực, gắn với chỉ dẫn địa lý, OCOP 5 sao và chế biến sâu.
Cây điều bén rễ trên vùng đất đỏ
Sau năm 1975, cây điều được đưa vào nhiều vùng đất mới của Bình Phước cũ, vừa góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc, vừa tạo sinh kế cho người dân. Nhờ phù hợp với khí hậu nắng nhiều, đất bazan và điều kiện canh tác của vùng Đông Nam Bộ, cây điều nhanh chóng phát triển thành cây kinh tế quan trọng. Báo Bình Phước từng ghi nhận điều là cây trồng chiến lược được địa phương quan tâm trong cơ cấu nông nghiệp.
Hạt điều Bình Phước được đánh giá cao bởi nhân mẩy, chắc, tỷ lệ thu hồi tốt, vị béo thơm và giá trị dinh dưỡng cao. Sau thu hoạch, hạt điều thô được phơi, phân loại, hấp, tách vỏ, bóc lụa, sấy, rang hoặc chế biến theo từng dòng sản phẩm. Các sản phẩm phổ biến gồm điều nhân trắng, điều rang muối, điều nguyên vị, điều mật ong, điều tỏi ớt, điều wasabi, điều phô mai và nhiều loại bánh, đồ ăn nhẹ từ nhân điều.
Điểm mạnh của đặc sản này không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở hệ sinh thái chế biến. Nhiều doanh nghiệp địa phương đã đầu tư nhà xưởng, máy tách vỏ, dây chuyền rang, đóng gói, kiểm soát an toàn thực phẩm và xuất khẩu, giúp hạt điều không chỉ bán ở dạng nguyên liệu mà đi xa hơn trong chuỗi giá trị.
Chỉ dẫn địa lý bảo vệ thương hiệu "Bình Phước"
Ngày 22/5/2018, hạt điều Bình Phước được cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý gồm hạt điều nguyên liệu, hạt điều nhân và hạt điều rang muối. Theo Báo Bình Phước, có 91 xã thuộc phạm vi vùng nguyên liệu được xây dựng chỉ dẫn địa lý hạt điều Bình Phước.
Cục Sở hữu trí tuệ cũng nêu rõ hạt điều nguyên liệu Bình Phước có đặc điểm chắc, mẩy; nhân điều và điều rang muối mang danh tiếng, chất lượng đặc thù do điều kiện tự nhiên, kinh nghiệm sản xuất và chế biến của địa phương tạo nên. Việc bảo hộ giúp xác lập cơ sở pháp lý để phân biệt sản phẩm đúng nguồn gốc với hàng hóa mạo danh trên thị trường.
Bình Phước cũ từng xây dựng hệ thống dữ liệu bản đồ số cho chỉ dẫn địa lý "Hạt điều Bình Phước", hướng tới quản lý đến từng lô thửa, từng vườn điều. Cách làm này giúp việc quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, quảng bá thương hiệu và cung cấp thông tin cho người tiêu dùng rõ ràng hơn.
Hạt điều Bình Phước được đánh giá cao bởi nhân mẩy, chắc, tỷ lệ thu hồi tốt, vị béo thơm và giá trị dinh dưỡng cao.
OCOP 5 sao và vai trò của doanh nghiệp chế biến
Công ty cổ phần Hà Mỵ tại xã Tân Lập, huyện Đồng Phú cũ là một trong những đơn vị tiêu biểu trong chế biến sâu hạt điều. Năm 2023, ba sản phẩm của doanh nghiệp gồm hạt điều rang muối, hạt điều nguyên vị và hạt điều nhân trắng được đánh giá đủ điều kiện công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Đây là nhóm sản phẩm OCOP 5 sao đầu tiên của Bình Phước trong ngành điều.
Theo thông tin xúc tiến đầu tư, thương mại và du lịch địa phương, Hà Mỵ đi lên từ cơ sở thu mua, kinh doanh nông sản xuất khẩu, sau đó đầu tư mạnh vào chế biến sâu. Doanh nghiệp phát triển nhiều dòng sản phẩm với kích thước, trọng lượng, mẫu mã và hương vị khác nhau nhằm phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.
Ngoài Hà Mỵ, nhiều cơ sở, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ cũng tham gia làm phong phú dòng sản phẩm điều. Các sản phẩm điều rang muối, điều mật ong, điều tỏi ớt, điều phô mai, điều wasabi, bánh điều và các hộp quà đặc sản giúp người tiêu dùng có nhiều lựa chọn hơn, đồng thời tạo thêm giá trị so với bán điều nhân thô.
Thị trường cần sản phẩm rõ nguồn gốc
Hạt điều Bình Phước hiện có mặt tại siêu thị, cửa hàng đặc sản, kênh thương mại điện tử, hội chợ OCOP và thị trường xuất khẩu. Một số sản phẩm điều OCOP của Công ty Hà Mỵ được giới thiệu đã xuất khẩu tới các thị trường như Mỹ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và Canada, đồng thời làm hàng nhãn riêng cho hệ thống bán lẻ trong nước.
Thị trường hạt điều ngày càng chú trọng yếu tố an toàn thực phẩm, bao bì đẹp, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện vùng trồng. Với người mua làm quà, sản phẩm không chỉ cần ngon mà còn phải có nhãn mác rõ, hạn sử dụng, chứng nhận chất lượng và thương hiệu đáng tin cậy. Đây là lợi thế của những đơn vị sản xuất có vùng nguyên liệu, dây chuyền chế biến và hệ thống kiểm soát tốt.
Tuy vậy, danh tiếng lớn cũng đi kèm nguy cơ bị mạo danh. Khi hạt điều kém chất lượng hoặc không đúng nguồn gốc được gắn tên Bình Phước, uy tín chung của đặc sản bị ảnh hưởng. Vì vậy, quản lý chỉ dẫn địa lý, kiểm tra tem nhãn và khuyến khích người tiêu dùng chọn sản phẩm có thông tin truy xuất rõ ràng là nhiệm vụ rất quan trọng.
Chế biến sâu để giữ giá trị tại địa phương
Trong chuỗi giá trị điều, phần lợi nhuận cao thường nằm ở chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và phân phối. Nếu chỉ bán điều thô hoặc nhân trắng số lượng lớn, người trồng và doanh nghiệp địa phương dễ chịu tác động mạnh từ biến động giá thế giới. Ngược lại, sản phẩm rang, tẩm vị, đóng hộp quà, đồ ăn nhẹ cao cấp hoặc nguyên liệu thực phẩm có thể giữ lại nhiều giá trị hơn.
Hướng đi bền vững của hạt điều Bình Phước là liên kết chặt giữa vùng trồng, nhà máy chế biến và thị trường. Người trồng cần giống tốt, quy trình canh tác ổn định, thu hái và bảo quản đúng kỹ thuật. Doanh nghiệp cần kiểm soát chất lượng đầu vào, đa dạng hóa sản phẩm, đầu tư bao bì và phát triển kênh bán hàng hiện đại.
Sau khi Bình Phước sáp nhập vào Đồng Nai, thương hiệu hạt điều Bình Phước vẫn là tài sản quan trọng của vùng nguyên liệu cũ. Khi chỉ dẫn địa lý được quản lý nghiêm, sản phẩm OCOP được nâng cấp và chế biến sâu tiếp tục mở rộng, hạt điều Bình Phước có thêm cơ hội giữ vững vị thế đặc sản tiêu biểu của Đồng Nai mới trên thị trường trong nước và quốc tế.