Sầu riêng Đắk Lắk đang đứng trước yêu cầu nâng chuẩn sản xuất khi thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát vật tư đầu vào. Mô hình chuyển giao công nghệ canh tác bền vững - Center of Excellence ra mắt ngày 06/06/2026 tại tỉnh Đắk Lắk được thiết kế cho hai cây trồng chủ lực của Tây Nguyên là cà phê và sầu riêng. Với sầu riêng, áp lực lớn nhất là biến công nghệ thành kỷ luật chuỗi.
Công nghệ trở thành yêu cầu thị trường
Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, mô hình Center of Excellence được Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Công ty TNHH Bayer Việt Nam và dự án Better Life Farming tổ chức ra mắt tại tỉnh Đắk Lắk. Sự kiện hướng tới hiện đại hóa nông nghiệp, nâng cao chuỗi giá trị nông sản và phát triển bền vững trên hai cây trồng chính là cà phê và sầu riêng.
Ở góc độ thị trường, sầu riêng không còn chỉ cạnh tranh bằng sản lượng hoặc độ ngon. Các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến vùng trồng, cơ sở đóng gói, dư lượng, quy trình chăm sóc và dữ liệu truy xuất. Nếu nông dân sản xuất tốt nhưng thiếu hồ sơ chứng minh, sản phẩm vẫn khó giữ vị thế trong chuỗi xuất khẩu.
Vì vậy, công nghệ trong vườn sầu riêng cần được xem là công cụ thị trường, giúp chứng minh chất lượng và giảm rủi ro khi kiểm tra lô hàng.
Chuỗi giá trị phải kiểm soát đầu vào
Mô hình Center of Excellence giới thiệu nhóm giải pháp nông học cho canh tác bền vững, lấy nông học làm cơ sở khoa học để chăm sóc vườn cây, nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường. Bên cạnh đó, mô hình còn nhấn mạnh việc sử dụng công nghệ số và cơ giới hóa thông minh như thiết bị cảm ứng chỉ tiêu nông hóa đất, hệ thống châm phân tự động và công nghệ phun thuốc tự động bằng robot.
Với sầu riêng, kiểm soát đầu vào quyết định trực tiếp đến chất lượng trái và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới, thời điểm xử lý ra hoa và thu hoạch nếu không được quản lý chặt có thể làm sản phẩm mất đồng đều hoặc phát sinh rủi ro dư lượng.
Khi dữ liệu nông hóa đất, dinh dưỡng và chăm sóc được ghi nhận, người trồng có cơ sở điều chỉnh chi phí hợp lý hơn. Doanh nghiệp thu mua cũng dễ đánh giá vùng nguyên liệu, thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm ở cuối vụ.
Truy xuất nguồn gốc nâng sức đàm phán
Một nội dung quan trọng của mô hình là kết nối chuỗi giá trị, hướng tới kiểm soát chất lượng, minh bạch hóa truy xuất nguồn gốc, sản xuất bền vững, liên kết đa bên và nâng cao chất lượng nông sản Việt. Chuỗi liên kết được giới thiệu gồm cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, ngân hàng, doanh nghiệp vật tư đầu vào và tiêu thụ sản phẩm, hiệp hội, hợp tác xã và nông dân.
Đối với sầu riêng Đắk Lắk, liên kết đa bên là điều kiện để giảm tình trạng mạnh ai nấy làm. Khi hợp tác xã quản lý vùng trồng, doanh nghiệp tham gia từ đầu vụ, ngân hàng hỗ trợ vốn và cơ quan kỹ thuật chuẩn hóa quy trình, người trồng có thể nâng vị thế thương lượng.
Truy xuất nguồn gốc cũng giúp tách sản phẩm đạt chuẩn khỏi hàng đại trà. Nếu từng lô sầu riêng có dữ liệu rõ về vùng trồng, lịch chăm sóc, vật tư và thu hoạch, doanh nghiệp dễ xây dựng đơn hàng ổn định hơn, còn nông dân có cơ hội nhận giá tương xứng với chất lượng.
Điểm trình diễn phải thành chuẩn sản xuất
Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho biết mô hình không chỉ dừng ở điểm trình diễn, mà được kỳ vọng trở thành "trường học thực địa", trung tâm đào tạo thực hành kiểu mẫu cho cán bộ khuyến nông và hợp tác xã toàn vùng Tây Nguyên. Các bài học, quy trình chuẩn hóa từ mô hình sẽ được chia sẻ rộng rãi để hỗ trợ nông dân phát triển kinh tế bền vững.
Trong thời gian tới, sầu riêng Đắk Lắk cần chuyển từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất theo dữ liệu. Các vườn tham gia chuỗi nên có nhật ký số, quy trình vật tư đầu vào, lịch kiểm tra vườn, tiêu chuẩn thu hoạch và phương án liên kết tiêu thụ rõ.
Nếu công nghệ chỉ nằm ở mô hình trình diễn, tác động thị trường sẽ hạn chế. Nhưng nếu công nghệ được hợp tác xã, doanh nghiệp và người trồng áp dụng thường xuyên, sầu riêng Đắk Lắk sẽ có thêm nền tảng giữ chất lượng, giữ thị trường xuất khẩu và giảm rủi ro khi tiêu chuẩn nhập khẩu thay đổi.