Sau những đợt mưa lớn, sản xuất lúa Mùa tại Thanh Hóa bước vào giai đoạn cần ưu tiên khơi thông dòng chảy, tiêu nước khỏi ruộng và kiểm tra khả năng phục hồi của cây trước khi bổ sung các biện pháp chăm sóc. Thời gian ngập, mức nước và tình trạng bộ rễ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hồi phục, vì vậy từng chân ruộng cần được đánh giá theo hiện trạng thay vì áp dụng đồng loạt một công thức xử lý.
Tiêu nước là việc đầu tiên sau mưa lớn
Khi lượng nước trên ruộng vượt quá mức cần thiết và duy trì kéo dài, môi trường đất thiếu ôxy có thể làm hoạt động của bộ rễ suy giảm. Với những chân ruộng bị ngập, ưu tiên trước hết là khơi thông dòng tiêu và đưa mực nước về trạng thái phù hợp để tạo điều kiện cho cây phục hồi.
Việc tháo nước cần tính đến địa hình và khả năng tiêu của hệ thống chung, bởi một thửa ruộng mở đường thoát nhưng kênh phía ngoài đang đầy thì hiệu quả vẫn hạn chế. Những khu vực trũng thấp cần được kiểm tra kỹ hơn do nước thường rút chậm, đồng thời bờ vùng, bờ thửa và miệng cống cần được dọn rơm rạ, cỏ hoặc bùn đất gây cản dòng.
Tiêu nước không đồng nghĩa với làm ruộng khô đột ngột trong mọi trường hợp. Mực nước sau xử lý phải phù hợp với giai đoạn sinh trưởng của lúa, trong đó mục tiêu trước tiên là chấm dứt tình trạng ngập bất lợi và cải thiện khả năng trao đổi khí của tầng đất quanh rễ.
Sau khi nước rút, người sản xuất cần tiếp tục quan sát diễn biến của cây thay vì chuyển ngay sang bón phân hoặc phun thuốc. Khả năng hồi phục của lá và bộ rễ sẽ cung cấp cơ sở tốt hơn để quyết định biện pháp chăm sóc tiếp theo, giúp tránh tăng thêm vật tư khi cây chưa có khả năng sử dụng hiệu quả.
Không vội bón phân khi bộ rễ còn yếu
Sau ngập, lá vàng hoặc tốc độ sinh trưởng chậm có thể khiến người sản xuất muốn bổ sung phân ngay để cây nhanh xanh trở lại. Tuy nhiên, khi bộ rễ chưa hoạt động bình thường, khả năng hấp thu dinh dưỡng có thể bị hạn chế và một phần lượng phân bổ sung có nguy cơ thất thoát.
Bón phân quá sớm vì vậy không chắc giúp cây phục hồi nhanh hơn, trong khi còn có thể làm tăng chi phí hoặc khiến dinh dưỡng trên ruộng mất cân đối. Người trồng cần quan sát màu lá, độ cứng thân, tình trạng rễ và khả năng xuất hiện lá mới sau khi nước rút rồi mới xem xét chế độ dinh dưỡng phù hợp với giai đoạn sinh trưởng.
Với những ruộng bị ảnh hưởng không đồng đều, biện pháp xử lý cũng không nên giống nhau trên toàn bộ diện tích. Vùng trũng có thể chịu ngập lâu hơn trong khi khu cao đã phục hồi sớm, vì vậy chia khu vực theo mức độ ảnh hưởng sẽ giúp việc chăm sóc sát với trạng thái thực tế của cây hơn.
Khi lúa đã hồi phục, bổ sung dinh dưỡng vẫn cần căn cứ tình trạng ruộng và hướng dẫn chuyên môn thay vì tăng lượng phân theo cảm tính. Mục tiêu ở giai đoạn này là giúp cây duy trì quá trình sinh trưởng và hình thành năng suất còn lại, không phải kích thích phát triển quá mức sau thời gian chịu bất lợi.
Sau mưa cần tăng kiểm tra sâu bệnh
Môi trường ẩm kéo dài sau mưa có thể làm thay đổi điều kiện phát sinh của một số đối tượng sâu bệnh trên lúa. Sau khi giải quyết tình trạng ngập, người sản xuất cần tăng tần suất thăm đồng để phát hiện sớm những biểu hiện bất thường trên lá, thân và phần gốc.
Những khu vực ruộng rậm hoặc nước rút chậm cần được quan sát kỹ hơn vì độ ẩm trong tán có thể khác với nơi thông thoáng. Khi xuất hiện triệu chứng bất thường, bước đầu tiên là xác định nguyên nhân và mức độ gây hại trước khi lựa chọn biện pháp xử lý, tránh dùng thuốc chỉ dựa trên suy đoán.
Phun phòng đồng loạt khi chưa xác định đối tượng có thể làm tăng chi phí và không mang lại hiệu quả tương ứng. Thuốc bảo vệ thực vật chỉ nên được sử dụng khi cần thiết, đúng đối tượng, đúng thời điểm và theo hướng dẫn chuyên môn để hạn chế tác động không cần thiết đến hệ sinh thái ruộng lúa.
Mưa có thể làm thay đổi hiệu lực của những lần xử lý trước đó, nhưng điều này không có nghĩa phải tự động phun lại toàn bộ diện tích. Kiểm tra mật độ sâu, tỷ lệ bệnh và giai đoạn phát triển của lúa sẽ giúp quyết định chính xác hơn, vừa bảo vệ năng suất vừa hạn chế sử dụng vật tư không cần thiết.
Ruộng lúa nghiêng, đổ cần đánh giá trước khi can thiệp
Ngoài ngập nước, mưa lớn kèm gió có thể khiến một số diện tích lúa bị nghiêng hoặc đổ, nhưng mức độ ảnh hưởng phụ thuộc giống, giai đoạn sinh trưởng, mật độ cây và tình trạng thân. Vì vậy, không phải mọi ruộng lúa nghiêng đều cần lập tức áp dụng biện pháp dựng cây bằng thủ công.
Đi lại nhiều trên nền đất còn mềm có thể làm tổn thương thêm cây và bộ rễ. Người sản xuất cần đánh giá tỷ lệ đổ, hướng đổ và khả năng cây tự phục hồi sau khi thời tiết ổn định rồi mới quyết định có cần can thiệp hay không, nhất là khi lúa đã bước vào giai đoạn cuối vụ.
Với những ruộng đang hình thành hạt, khả năng thoát nước và giữ tán lúa thông thoáng cần được chú ý để hạn chế tình trạng ẩm kéo dài. Các thao tác trên ruộng cũng phải thận trọng hơn nhằm tránh làm gãy thân, ảnh hưởng bông hoặc tạo thêm tổn thương cơ học cho cây.
Những diện tích chịu ảnh hưởng nặng nên được theo dõi riêng để chủ động kế hoạch chăm sóc và thu hoạch khi đến thời điểm thích hợp. Cách quản lý theo từng mức độ thiệt hại phù hợp hơn việc áp dụng cùng một lịch cho cả ruộng ít bị ảnh hưởng và ruộng chịu tác động mạnh của mưa gió.
Quản lý sau mưa nhằm bảo vệ phần năng suất còn lại
Sau một đợt thời tiết bất lợi, người sản xuất khó đảo ngược những tổn thương đã xảy ra nhưng có thể hạn chế thiệt hại tiếp theo bằng quản lý đồng ruộng chính xác. Trình tự phù hợp là kiểm tra mức ngập, khơi thông dòng tiêu, đánh giá khả năng phục hồi sau khi nước rút rồi mới quyết định về dinh dưỡng và phòng trừ dịch hại.
Cách làm theo trình tự giúp tránh tình trạng nhiều biện pháp được thực hiện cùng lúc khi chưa xác định vấn đề chính. Mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa từng ruộng cũng cần dẫn đến cách xử lý khác nhau, thay vì sử dụng một công thức chung trên diện rộng.
Đối với địa phương, rà soát hệ thống kênh mương sau mưa còn giúp xác định những điểm thường xuyên tiêu nước chậm. Nếu một khu vực liên tục bị ngập sau các trận mưa lớn, giải pháp dài hạn cần tính đến khả năng tiêu úng của cả vùng, bởi người dân tự tháo nước trên từng thửa ruộng khó giải quyết được điểm nghẽn của hệ thống chung.
Ở thời điểm cuối vụ, mục tiêu quan trọng là duy trì hoạt động của bộ rễ, bảo vệ diện tích lá hữu hiệu, kiểm soát dịch hại và giữ quá trình hình thành hạt diễn ra thuận lợi nhất có thể. Mỗi biện pháp vì vậy cần dựa trên tình trạng thực tế của cây, bởi can thiệp đúng lúc và đúng nhu cầu có thể hiệu quả hơn việc tăng phân bón hoặc thuốc khi ruộng chưa thực sự cần.