Tỏi Lý Sơn có thêm cơ hội tiếp cận thị trường cao cấp sau khi một sản phẩm được công nhận đạt chuẩn Mỗi xã một sản phẩm 5 sao quốc gia, tạo nền tảng cho xuất khẩu và phát triển chế biến. Tuy nhiên, sản lượng thu hoạch tập trung, giá tỏi tươi thường thấp hơn tỏi khô, trong khi nhiều hộ thiếu vốn và điều kiện bảo quản. Khả năng giữ chất lượng, kiểm soát nguồn gốc và mở rộng sản phẩm chế biến sẽ quyết định giá trị ngành hàng.

Sản lượng tập trung tạo sức ép tiêu thụ

Vụ Đông Xuân 2024 - 2025, nông dân Lý Sơn sản xuất khoảng 320 héc-ta tỏi. Năng suất bình quân đạt khoảng 4 - 5 tạ mỗi sào, tổng sản lượng ước gần 3.000 tấn tỏi tươi, tương đương khoảng 2.400 - 2.500 tấn tỏi khô. Đây là nguồn hàng tương đối lớn so với quy mô đất nông nghiệp của đặc khu.

Sản lượng tập trung trong thời gian thu hoạch ngắn tạo điều kiện cho thương lái và cơ sở chế biến thu gom số lượng lớn. Tuy nhiên, khi tỏi được đưa ra thị trường đồng loạt, khả năng thương lượng của người trồng giảm, nhất là với những hộ cần bán sớm để thanh toán chi phí sản xuất.

Tỏi tươi dễ giảm chất lượng nếu gặp mưa, độ ẩm cao hoặc không được làm khô đúng kỹ thuật. Người dân có khả năng phơi, bảo quản và chờ thị trường thường đạt giá bán tốt hơn. Ngược lại, hộ thiếu vốn phải bán ngay sau thu hoạch dễ chịu sức ép khi nguồn cung tăng nhanh.

Giá tỏi tươi chưa phản ánh đầy đủ chi phí

Trong thời điểm thu hoạch vụ năm 2025, giá tỏi tươi tại Lý Sơn phổ biến khoảng 20.000 - 30.000 đồng một ki-lô-gam. Một số hộ cho biết mức giá này chưa tạo lợi nhuận đáng kể sau khi trừ chi phí giống, cải tạo đất, phân bón, nhân công và vật liệu phục vụ canh tác.

Trước mỗi vụ, người trồng phải đầu tư lớn cho nguồn tỏi giống và xử lý đất. Bình quân một sào cần khoảng 40 - 50 ki-lô-gam tỏi giống, chưa kể chi phí cát, đất đỏ, tưới nước và chăm sóc trong nhiều tháng. Điều này khiến hiệu quả sản xuất phụ thuộc rất lớn vào năng suất và giá bán cuối vụ.

Giá tỏi khô thường cao hơn tỏi tươi do sản phẩm đã giảm độ ẩm, dễ bảo quản và thuận lợi cho vận chuyển. Tuy nhiên, quá trình phơi và lưu kho làm phát sinh hao hụt, chi phí nhân công và rủi ro thời tiết. Nếu thiếu sân phơi, kho thông thoáng hoặc vốn lưu động, nông dân khó chủ động chuyển từ bán tươi sang bán khô.

OCOP 5 sao mở đường vào phân khúc cao hơn

Tháng 06/2025, sản phẩm tỏi Lý Sơn Phú Sinh được công nhận đạt chuẩn Mỗi xã một sản phẩm 5 sao quốc gia. Đây là sản phẩm đầu tiên của đảo đạt cấp độ cao nhất trong chương trình, tạo thêm điều kiện để tham gia xúc tiến thương mại và tiếp cận các thị trường yêu cầu cao.

Kết quả này giúp tỏi Lý Sơn chuyển dần từ sản phẩm nông nghiệp bán theo khối lượng sang hàng hóa có thương hiệu, bao bì và hồ sơ chất lượng. Các dòng tỏi đóng gói, quà tặng hoặc sản phẩm chế biến có khả năng tiếp cận khách hàng sẵn sàng trả giá cao hơn so với tỏi bán rời.

Tuy nhiên, danh hiệu chỉ phát huy giá trị khi chất lượng được duy trì ổn định. Cơ sở sản xuất phải kiểm soát nguyên liệu đúng nguồn gốc, tiêu chuẩn vệ sinh, nhãn hàng hóa và thông tin truy xuất. Nếu sản phẩm nơi khác sử dụng tên Lý Sơn hoặc hàng không đạt chất lượng trà trộn vào thị trường, uy tín chung có thể bị ảnh hưởng, làm giảm lợi thế mà địa phương đã xây dựng.

Chế biến giúp giảm phụ thuộc vào tỏi nguyên củ

Tỏi đen, bột tỏi, nước uống tỏi đen mật ong và các sản phẩm dạng nghiền đang mở thêm hướng tiêu thụ ngoài thị trường tỏi nguyên củ. Chế biến giúp kéo dài thời gian bảo quản, tận dụng nguyên liệu có kích thước chưa đồng đều và tạo sản phẩm có giá trị cao hơn.

Lý Sơn đã xây dựng quy trình canh tác, bảo quản và chế biến theo chuỗi giá trị, đồng thời tập huấn kỹ thuật sản xuất an toàn cho nông dân. Việc chuẩn hóa từ đồng ruộng đến cơ sở chế biến giúp giảm rủi ro về chất lượng và tạo nền tảng cho truy xuất nguồn gốc.

Dù vậy, cơ sở chế biến cần vốn đầu tư cho thiết bị, đóng gói, kiểm nghiệm và phát triển thị trường. Nếu quy mô sản xuất nhỏ, chi phí trên mỗi sản phẩm sẽ cao và khó cạnh tranh với doanh nghiệp lớn. Liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và cơ sở chế biến vì vậy cần được củng cố bằng hợp đồng nguyên liệu, tiêu chuẩn thu mua và kế hoạch sản xuất rõ ràng, thay vì chỉ mua bán theo từng vụ.

Trong những vụ tới, Quảng Ngãi cần ưu tiên bảo vệ thương hiệu tỏi Lý Sơn, phát triển kho bảo quản và mở rộng chế biến sâu. Khi sản lượng được kết nối với hợp đồng tiêu thụ, truy xuất nguồn gốc và phân khúc giá trị cao, người trồng sẽ giảm phụ thuộc vào giá tỏi tươi sau thu hoạch.