Trên vùng núi cao gần 1.400 mét thuộc thôn Suối Giàng, xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai, những cây chè Shan tuyết cổ thụ vẫn được cộng đồng người Mông gìn giữ như một phần di sản. Từ búp chè phủ lớp lông tơ trắng bạc, người dân chế biến thành nhiều dòng trà có hương thanh, vị chát đậm và hậu ngọt sâu, từng bước đưa đặc sản vùng cao đến các thị trường trong nước và quốc tế.

• Lê Nậm Pung vào cuối vụ giữa mưa lớn, nhà vườn phải rút ngắn thời gian thu hái
• Lào Cai: Nuôi hơn 240 con lợn giúp Chi hội trưởng nông dân thôn Bến Muỗm phát triển kinh tế hiệu quả
• Lào Cai: Bà con nông dân xã Bản Lầu phấn khởi được mùa dứa, giá bán cao

Những cây chè sống qua nhiều thế hệ

Vùng Suối Giàng có hơn 500 héc-ta chè Shan tuyết, trong đó nhiều cây đã sống từ 100 đến 300 năm. Khoảng 400 cây chè cổ thụ từng được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, trở thành tài sản đặc biệt của cộng đồng địa phương. Một số tài liệu địa phương còn ghi nhận cây chè tổ có tuổi đời trên 400 năm.

Cây chè sinh trưởng trong điều kiện khí hậu mát lạnh, nhiều sương, đất núi cao và nguồn nước tự nhiên. Thân cây lớn, cành vươn rộng, người hái thường phải trèo lên thân hoặc dùng thang để thu búp. Búp chè to, phủ lớp lông tơ màu trắng xám giống tuyết, tạo nên tên gọi Shan tuyết và vẻ ngoài khác biệt so với nhiều giống chè trồng ở vùng thấp.

Huyền tích về thứ trà ngậm sương núi

Người dân Suối Giàng lưu truyền cách giải thích rằng chữ “Shan” gợi đến “sơn”, nghĩa là núi. Cây chè được nuôi dưỡng giữa mây, sương và khí lạnh vùng cao, còn lớp lông trắng trên búp trông giống tuyết phủ nên được gọi là chè Shan tuyết. Cách lý giải dân gian ấy đã trở thành một phần câu chuyện văn hóa được kể bên mỗi chén trà.

Người địa phương cũng gọi trà Suối Giàng là trà “ngũ cực”, gồm cực khổ trong thu hái, cực sạch nhờ môi trường, cực hiếm do sản lượng hạn chế, cực ngon bởi hương vị riêng và cực đắt vì quá trình chế biến công phu. Tên gọi mộc mạc phản ánh cả giá trị sản phẩm lẫn công sức của người trồng chè trên núi cao.

Từ búp chè thủ công đến sản phẩm OCOP

Búp chè thường được thu hái thủ công theo tiêu chuẩn một tôm hai lá. Sau khi đưa về cơ sở chế biến, nguyên liệu được làm héo, vò, sao, sấy hoặc lên men tùy từng dòng sản phẩm. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm của nghệ nhân và máy móc hiện đại giúp hình thành các sản phẩm như diệp trà, hồng trà, hoàng trà và bạch trà, đồng thời giữ được đặc trưng của nguyên liệu cổ thụ.

Xã Văn Chấn hiện có 13 sản phẩm OCOP liên quan đến chè Shan tuyết, gồm 10 sản phẩm đạt hạng 4 sao và 3 sản phẩm đạt hạng 3 sao. Bao bì, mã truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn sản xuất hữu cơ đang được các cơ sở chú trọng nhằm nâng cao độ tin cậy và giá trị của trà Suối Giàng.

Những đơn vị giữ hồn trà Suối Giàng

Hợp tác xã Chè Suối Giàng là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng thương hiệu Tuyết Sơn Trà, kết hợp chế biến truyền thống với dây chuyền hiện đại. Sản phẩm của hợp tác xã được sản xuất theo hướng hữu cơ, có mã truy xuất nguồn gốc, đạt chứng nhận HACCP và OCOP 4 sao. Hai sản phẩm Hồng trà Shan tuyết và Diệp trà Shan tuyết đã tiếp cận thị trường Anh và Nhật Bản.

Bên cạnh đó, Hợp tác xã Hệ sinh thái du lịch Suối Giàng, Hợp tác xã Du lịch Nông trại chè hữu cơ Lienshan Suối Giàng cùng các doanh nghiệp và hộ gia đình đang phát triển nhiều dòng trà đặc sản. Toàn vùng hiện có 3 doanh nghiệp, 4 hợp tác xã và hàng chục hộ tham gia mô hình sản xuất gắn với du lịch trải nghiệm.

Mở rộng thị trường bằng văn hóa và du lịch

Thay vì chỉ bán chè nguyên liệu, các cơ sở đang chuyển sang chế biến sâu, xây dựng sản phẩm quà tặng, bán hàng trực tuyến và kết nối với cửa hàng đặc sản, khách sạn, sự kiện văn hóa. Địa phương cũng định hướng hỗ trợ các chủ thể tham gia thương mại điện tử, chuẩn hóa chất lượng và hoàn thiện nhận diện chung cho trà Shan tuyết Văn Chấn.

Du khách đến Suối Giàng có thể tham quan rừng chè cổ thụ, cùng người dân hái búp, sao chè, pha trà và nghe kể về văn hóa người Mông. Những trải nghiệm này giúp đặc sản không chỉ được bán bằng hương vị mà còn bằng câu chuyện của vùng đất, cộng đồng và những người đã gìn giữ cây chè qua nhiều thế hệ.

Việc bảo vệ cây cổ thụ, duy trì phương pháp thu hái phù hợp và kiểm soát chất lượng nguyên liệu sẽ quyết định khả năng phát triển lâu dài của trà Shan tuyết Suối Giàng. Khi giá trị nông sản được kết hợp với văn hóa và du lịch, mỗi chén trà có thể trở thành một lời giới thiệu sinh động về núi rừng Lào Cai.