Bên trong mỗi cây nhãn tồn tại một hệ thống điều hòa tinh vi mà mắt thường không thể nhìn thấy. Đó là hệ hormone sinh trưởng - những tín hiệu hóa học quyết định cây sẽ tiếp tục phát triển lá, phân hóa mầm hoa hay nuôi dưỡng trái non. Trong sản xuất thương phẩm, việc hiểu và điều tiết cân bằng hormone không chỉ giúp chủ động ra hoa nghịch vụ mà còn nâng cao tỷ lệ đậu trái và ổn định năng suất qua nhiều năm.

• Nhãn lồng Hưng Yên - Tinh hoa hơn 300 năm Phố Hiến
• Đặc điểm hình thái học cây nhãn và ý nghĩa sinh thái trong hệ sinh thái vườn cây ăn trái
• Cây nhãn (Dimocarpus longan) và đặc điểm phân loại khoa học trong hệ thực vật nhiệt đới

Nếu cấu trúc hoa quyết định tiềm năng đậu quả, thì hormone chính là yếu tố điều khiển quá trình đó diễn ra hay không diễn ra.

Hormone sinh trưởng là gì?

Hormone thực vật là các hợp chất hữu cơ được tổng hợp với hàm lượng rất nhỏ nhưng có tác động mạnh đến quá trình sinh trưởng và phát triển. Ở cây nhãn, các nhóm hormone quan trọng gồm:

• Gibberellin - GA.
• Cytokinin.
• Auxin.
• Abscisic acid - ABA.
• Ethylene.

Mỗi hormone không hoạt động riêng lẻ mà tương tác trong một mạng lưới điều hòa phức tạp.

Gibberellin - yếu tố thúc đẩy sinh trưởng sinh dưỡng

Gibberellin có vai trò:

• Kích thích kéo dài tế bào.
• Thúc đẩy phát triển chồi non.
• Tăng sinh trưởng sinh dưỡng.

Khi nồng độ GA cao, cây nhãn ưu tiên phát triển lá và cành thay vì phân hóa mầm hoa. Đây là lý do bón thừa đạm thường làm cây ra đọt mạnh nhưng khó ra hoa.

Trong thực tế, việc sử dụng Paclobutrazol nhằm ức chế tổng hợp GA giúp giảm sinh trưởng sinh dưỡng và tạo điều kiện chuyển sang pha sinh thực.

Cytokinin - kích hoạt phân hóa mầm hoa

Cytokinin liên quan đến:

• Phân chia tế bào.
• Kích thích hình thành cơ quan mới.
• Hỗ trợ phát triển mầm hoa.

Sự gia tăng tương đối của Cytokinin so với GA tạo điều kiện thuận lợi cho phân hóa mầm hoa. Đây là nền tảng sinh lý của các biện pháp xiết nước và cân bằng dinh dưỡng nhằm thay đổi tỷ lệ hormone nội sinh.

Abscisic acid - tín hiệu của điều kiện bất lợi

ABA thường tăng cao trong điều kiện:

• Khô hạn.
• Stress sinh lý nhẹ.
• Hạn chế sinh trưởng chồi non.

Sự gia tăng ABA góp phần ức chế sinh trưởng sinh dưỡng và hỗ trợ quá trình chuyển sang pha sinh thực. Đây là cơ sở khoa học của kỹ thuật xiết nước trước khi xử lý ra hoa.

Auxin và vai trò trong đậu trái

Sau khi hoa được thụ phấn và thụ tinh, Auxin do hạt non tiết ra có vai trò:

• Kích thích phát triển bầu noãn.
• Hạn chế rụng trái non.
• Điều hòa phân bố dinh dưỡng.

Nếu quá trình thụ phấn kém hoặc hạt phát triển yếu, lượng Auxin nội sinh không đủ, dẫn đến rụng trái sinh lý.

Ethylene và hiện tượng rụng hoa - rụng trái

Ethylene là hormone liên quan đến:

• Già hóa mô thực vật.
• Rụng hoa.
• Rụng trái non.

Stress môi trường như nhiệt độ cao, thiếu nước hoặc sâu bệnh có thể làm tăng Ethylene, từ đó gia tăng rụng trái.

Cân bằng hormone - chìa khóa điều khiển ra hoa và đậu trái

Không có hormone nào quyết định riêng lẻ. Điều quan trọng là:

• Tỷ lệ GA thấp - Cytokinin cao giúp phân hóa mầm hoa.
• ABA tăng vừa phải hỗ trợ chuyển pha sinh trưởng.
• Auxin ổn định giúp duy trì trái non.
• Ethylene cần được kiểm soát để hạn chế rụng trái.

Việc quản lý dinh dưỡng, nước tưới và chất điều hòa sinh trưởng thực chất là điều chỉnh gián tiếp hệ hormone nội sinh.

Ứng dụng trong sản xuất nhãn thương phẩm

Để tối ưu hóa vai trò hormone, cần:

• Tránh bón đạm dư thừa trước xử lý ra hoa.
• Thực hiện xiết nước có kiểm soát.
• Sử dụng chất điều hòa sinh trưởng đúng liều lượng.
• Bổ sung Bo - Canxi giai đoạn hoa và trái non.
• Giữ cân bằng sinh lý cây sau thu hoạch.

Sự can thiệp thiếu hiểu biết có thể làm mất cân bằng hormone và gây suy kiệt cây về lâu dài.

Hormone sinh trưởng là hệ thống điều khiển trung tâm quyết định cây nhãn ra hoa hay mọc lá, giữ trái hay rụng trái. Hiểu và điều chỉnh hợp lý cân bằng hormone giúp người trồng chuyển từ sản xuất phụ thuộc thời tiết sang sản xuất chủ động và bền vững.